Wojny ze Szwecją



Wojna Polsko-Szwedzka 1621-1629


Wojna o Inflanty 1621-1626

O posiadaniu Inflant decydowało panowanie nad linią Dźwiny, oddzielającą je od granic Kurlandii i Rzeczypospolitej. Owładnięcie przeprawami na tej rzece powodowało automatyczny upadek wszystkich twierdz w całym, na północ od niej położonym, kraju. Pierwsza dogodna przeprawa znajdowała się pod Rygą, druga pod zamkiem i miastem Kokenhauzen (Koknese). Trzecia przeprawa pod Dyneburgiem nie miała Już wielkiego znaczenia strategicznego ze względu na zbytnie przesunięcie na wschód i brak szlaków komunikacyjnych, prowadzących przezeń w głąb kraju. Obie pierwsze miejscowości były celem strategicznym Gustawa Adolfa we wznowionej w 1621 roku wojnie o Inflanty. Najważniejszym miastem prowincji była Ryga, port przy ujściu Dźwiny, odgrywający podobną rolę dla ziem Litwy i Białorusi, jak Gdańsk dla zachodnich terytoriów Korony. Zarazem - ze względu na eksport zboża - było to miasto najbogatsze w tej części Rzeczypospolitej. Ryga, położona na płaskim i podmokłym terenie, miała oprócz zamku i starych murów średniowiecznych nowoczesne fortyfikacje murowano-ziemne w stylu nowowłoskim, obejmujące pięć otoczonych fosą bastionów. Od łatwiej dostępnej strony północno-wschodniej, gdzie do miasta przylegały łagodne wzgórza, dwa bastiony (św. Jakuba i Bramy Piaskowej) otrzymały fosbreję, a Brama Piaskowa - dodatkowo - półksiężyc. Załoga wynosiła 300 zacisznych żołnierzy miejskich oraz 200 rajtarów przysłanych przez hetmana polnego litewskiego Krzysztofa II Radziwiłła. Milicja miejska liczyła 5700 zdolnych do noszenia broni. Samego ujścia rzeki bronił zamek Dynemunt (Dyjament) z załogą w sile jednej kompanii piechoty. Korzystając z pełnego zaangażowania Rzeczypospolitej w wojnie z Turcją, Gustaw Adolf wysadził niespodziewanie w Inflantach i 21 sierpnia 1621 roku skoncentrował pod Rygą 15 550 piechoty oraz 2500 jazdy. Olbrzymia artyleria szwedzka (wraz z okrętową, która również ostrzeliwała miasto) liczyła 375 dział. Hetman polny litewski, Krzysztof II Radziwiłł, zdołał w sierpniu zgromadzić przeciwko tym siłom 550 husarzy, 120 Kozaków, 200 dragonów, 650 piechoty i 5 hakownice. Nie próbował nawet przeszkadzać w oblężeniu. W dniach 9-10 września demonstrował tylko bezpiecznie po drugiej stronie rzeki, potem wycofał się w kierunku Litwy. Osamotniona Ryga przetrwała przeszło miesięczne oblężenie, odparła trzy szturmy. Gdy jednak Szwedzi zdobyli szaniec (półksiężyc) przed Bramą Piaskową i podkopali się pod jej bastion i rondel, rada miejska 26 września skapitulowała za obietnicę zachowania przywilejów, nadanych przez królów polskich. W tydzień później skapitulowała załoga Dynemuntu. Po upadku Rygi dla zabezpieczenia zdobyczy Szwedzi 12 października opanowali Mitawę, a 5 stycznia 1622 roku leżący na północ od Rygi Wolmar. Wyprawę rozpoznawczą wysłaną pod Kokenhauzen rozbił Gosiewski 29 listopada 1621 roku. Później wojnę przerwano z powodu zimy. Upadek Rygi był faktem nieodwracalnym. Potężne fortyfikacje miejskie obróciły się teraz przeciwko Rzeczypospolitej. Duży garnizon szwedzki, złożony z trzech regimentów piechoty i kompanii rajtarii (około 3500 żołnierzy) zamienił Rygę w twierdzę nie do zdobycia, tym bardziej że flota szwedzka mogła zawsze przybyć z odsieczą. Zdobycie całych Inflant przy tak dogodnej bazie wypadowej stało się dla Gustawa Adolfa tylko kwestią czasu. 5 lipca 1622 roku Radziwiłł, którego siły wzrosły tymczasem do 3000, odbił Mitawę po prawie półrocznym oblężeniu. 25 czerwca 1622 roku Gustaw Adolf wylądował u ujścia Dźwiny z nową armią, by pospieszyć Mitawie z odsieczą. Radziwiłł zdołał się Jednak okopać w warownym obozie i zamek zdobył. Po przewlekłych walkach pozycyjnych bez zdecydowanego wyniku zawarto rozejm, przedłużany do końca marca 1625 roku. W czerwcu 1625 roku Gustaw Adolf wylądował z nową armią (20 000) i po szesnastodniowym oblężeniu (25 lipca) zmusił do kapitulacji Kokenhauzen. Jednocześnie 27 sierpnia Jakub de la Gardle opanował Dorpat. Ubezpieczając następnie zdobytą przeprawę od południa, Gustaw Adolf 7 września zajął Birże, 27 września opanował szturmem zamek Bauske i 8 października zmusił do kapitulacji Mitawę. W ten sposób linia Dźwiny a z nią całe Inflanty - zostały zdobyte i ubezpieczone. Zaskoczone lawiną wypadków wojska litewskie (dopiero na gwałt gromadzone) miały wówczas podzielone dowództwo. Radziwiłł, pominięty w awansie za brak aktywności pod Rygą w 1621 roku, dowodził mniejszym oddziałem, a zgrzybiały kanclerz Lew Sapieha (mianowany właśnie hetmanem w. litewskim), wraz ze swym synem Stanisławem, prowadził siły główne. Pierwszy wyruszył Radziwiłł i działając na własną rękę około 11 października odzyskał zameczki Neretę (Nerrt) i Czadosy. Sapieha tymczasem wzmocnił pospiesznie załogę Dyneburga. Gotów dopiero w październiku, zaledwie zdołał 15 października osłonić ten zamek przed atakiem Jakuba de la Gardle. Pociągnął potem za cofającymi się Szwedami w kierunku Kokenhauzen i Mitawy, gdzie w połowie drogi między tymi zamkami, pod Walmojzą, założył obóz. Zdał następnie dowództwo synowi. Tu 17 stycznia 1626 roku nastąpiła bitwa walna. Gustaw Adolf, obozujący pod Kokenhauzen, potem pod Berson, postanowił zniszczyć zagrażające Mitawie i Kokenhauzen siły główne Litwinów. W nocy z 16 na 17 stycznia zaskoczył ich w obozie. Młody Sapieha został o świcie zmuszony przyjąć bitwę na wąskim około 1 km pasie łagodnych wzgórz obramowanych z obu stron zmarzniętym w zimie podmokłym lasem. Gustaw Adolf, związawszy Litwinów od czoła bojem ogniowym oddziałów piechoty i jazdy, dokonał przez las skrytego obejścia obu ich skrzydeł przez dwie „komendy" muszkieterskie i zmusił ogniem flankowym do pospiesznego wycofania się o 1 km, pod samą Walmojzę. Tutaj manewr powtórzył, co zdezorganizowanych rejteradą Litwinów wpędziło w panikę i doprowadziło do ciężkiej klęski. Radziwiłł z pomocą nie zdążył. Po bitwie zawarto natychmiast zawieszenie broni, na które Gustaw Adolf zgodził się chętnie, planując w tym samym roku wyprawę na Gdańsk. Klęska pod Walmojzą była pierwszą, zadaną przez Szwedów w otwartym polu. Wraz z alarmującymi raportami Radziwiłła, tłumaczącymi jego bezczynność niezwykłą siła ognia piechoty szwedzkiej, postawiła Rzeczpospolitą wobec konieczności reorganizacji armii. Radziwiłł na sejmie 1624 roku domagał się budowy floty i przedstawił program koniecznych reform wojskowych. Już w maju 1624 roku królewicz Władysław, uczestnik wojny chocimskłej 1621 r., wyruszył przez Niemcy (ogarnięte wojną 30-letnią) do Niderlandów, by u źródła zaczerpnąć wiadomości o zmianach w sztuce i technice wojowania oraz zabiegać u Hiszpanii o posiłki we flocie.





Cofnij
Menu

Ubezpieczenia Olsztyn | Archiwum | Ubezpieczenia Olsztyn