Karabela bojowa i paradna



Karabela, najsławniejsza polska szabla pochodzenia orientalnego, charakterystyczna dla polskiej kultury artystycznej II połowy XVII i XVIII wieku, czyli dla epoki sarmatyzmu; szabla ta charakteryzowała się specyficznego kształtu głowicą rękojeści, tzw. orlą, otwartą rękojeścią, na ogół bogato ornamentowaną, oraz głownią przeważnie pochodzenia wschodniego, krzywą, jednosieczną i zaopatrywaną w ornamentykę wykonywaną całkowicie lub częściowo w Polsce. Karabele bojowe miały znacznie skromniejszy wystrój ogólny oraz proste w formie rękojeści z hebanu lub z orzecha. Nazwa tej szabli, niesłusznie wiązana z irackim miastem Kerbela (Karbela, Korbela), na zasadzie przypadkowej zbieżności nazw i tym samym z iracko-perskim kręgiem kulturowym, jest zapewne pochodzenia polskiego, ponieważ polskim zwyczajem było nadawanie nazw orężu w ogóle, a w szczególności różnym typom szabel, np. batorówka, zygmuntówka, augustówka, kościuszkowska itp. Trudno jednoznacznie określić teren wykształcenia się tej formy szabli. Wiele przemawia za tym, że należałoby go szukać w tureckim kręgu kulturowym. W Polsce karabela występowała w formie szabli bojowej oraz pochodnej od niej szabli ozdobnej, tzw. kostiumowej. Polska karabela bojowa przeznaczona była przede wszystkim do tzw. cięć łukowych (używając terminologii szermierczej). Stosowano do niej głownie importowane ze Wschodu (głównie z Turcji i Persji) lub też z Zachodu (głównie z Niemiec) oraz rodzime polskie. Pomimo różnego pochodzenia tych głowni ich parametry były do siebie zbliżone i charakteryzowały się następująco: - długość głowni - 770 mm - 860 mm; - szerokość płazu - 27 mm - 33 mm; - długość pióra - 235 mm - 265 mm; - środek ciężkości szabli od osi obrotu - 250 mm - 265 mm; - krzywizna głowni - 70 mm - 95 mm. Oprawa rękojeści karabeli bojowej składała się z okładzin drewnianych: z hebanu, dębu lub też od II połowy XVII wieku z politurowanego orzecha, bądź też rogowych, nitowanych do trzpienia. Trzony drewniane miały zwykle na swej powierzchni nacięcia w formie szewronów, nity mocujące okładziny do trzpienia rękojeści zaopatrywano w ozdobne rozetki. Oprawa rękojeści karabeli bojowej, tzn. okładziny, jelec, a przede wszystkim charakterystyczna forma orlej głowicy, decydowały wraz z pochwą o ogólnym wyrazie tego typu szabli. Końce jelców charakteryzowały się przeważnie ozdobnymi gałkami, natomiast pośrodku jelców znajdowały się okienka do wprowadzania trzpienia głowni, które wypełniano na sposób wschodni żywicą lub zakrywano podkładką z materiału (najczęściej w kolorze czerwonym). Formę rękojeści karabeli bojowej zastosowano do szabli ozdobnych, przy czym w tej wersji nie zachowały one już charakterystycznych parametrów, które przy karabelach ozdobnych (o nieorężnym przeznaczeniu) nie były tak istotne jak przy bojowych. Karabele ozdobne miały oczywiście również charakterystyczny kształt orlej głowicy, były jednak krótsze od bojowych, z ozdobnymi (często wręcz luksusowymi) okładzinami rękojeści, wykonanymi z kości słoniowej, kamieni półszlachetnych, inkrustowanymi srebrnym lub złotym ornamentem, wysadzanymi drogimi kamieniami itp. Pochwy karabel ozdobnych, odpowiednio komponowane do stroju szlacheckiego, mają bogate okucia, wysadzane są drogimi kamieniami, srebrzone lub złocone, bądź też ze złotej lub srebrnej blachy, malowane, ozdobnie wycinane itp. Głownie karabel ozdobnych od końca wieku XVII (na ogół wschodniego pochodzenia i dość niejednolite w zakresie parametrów) zdobione są ornamentyką w postaci napisów - sentencji o charakterze dewocyjnym, patriotycznym i moralnym, w postaci scen alegorycznych, herbów itp. Jednym z takich napisów świadczących jednocześnie o niebywałej popularności tej szabli jest następujący: "Bez Boga ani do profifa, bez karabeli ani z pościeli". Karabela ozdobna używana była i produkowana w Polsce do XIX wieku włącznie, jako znak i symbol przynależności najpierw stanowej, później jako symbol utraconej narodowej niepodległości i tęsknoty za dawną minioną świetnością (produkował je w II połowie XIX wieku między innymi w Krakowie Ignacy Hoffelmajer).









Cofnij
Menu

Ubezpieczenie Olsztyn | Archiwum | Ubezpieczenie Olsztyn