Główne wydarzenia oraz działania militarne Rzeczypospolitej w latach 1600-48



1600

Wybuch wojny ze Szwecją. 14000 Szwedów wkracza w dwóch grupach do Inflant. Po krótkim oblężeniu poddają się im wszystkie twierdze. Na początku 1601 roku Szwedzi docierają do Dźwiny. Broni się jedynie Ryga i Kockenhausen. Wyprawa na Wołoszczyznę pod dowództwem Jana Zamoyskiego. W porozumieniu z Turcją i cesarzem Zamoyski zbrojnie występuje przeciw hospodarowi wołoskiemu Michałowi, usiłującemu zjednoczyć ziemie rumuńskie, i osadza na jego miejsce Szymona Mohyłę jako lennika Polski. Granica Rzeczypospolitej opiera się o Dunaj. Wojna ze Szwecją, trudności wewnętrzne, postawa Turków rywalizujących z Polską o wpływ w hospodarstwie mołdawskim wstrzymują jednak na pewien czas ekspansję w tym kierunku. Późniejsze próby utrzymania przez Polskę wpływów w Mołdawii doprowadzają do konfliktów zbrojnych z Turcją.



1601

Sejm uchwala podatki na wojnę ze Szwecją. Hetmani litewscy, wielki - Krzysztof "Piorun" Radziwiłł i polny - Jan Karol Chodkiewicz, hamują postępy Szwedów, staczając pomyślną bitwę pod Kockenhausen (23.VI.1601 r.).



1602

Dowództwo nad wojskami walczącymi ze Szwedami przejmuje z rąk Zamoyskiego Jan Karol Chodkiewicz, hetman polny litewski. Odnosi on szereg zwycięstw.



1603 - 1604

Chodkiewicz odzyskuje w roku 1603 Doprał. W następnym roku zwycięża przeważające siły szwedzkie pod Białym Kamieniem.



1604 - 1606

Polska popiera Dymitra Samozwańca w Rosji. W czasie nieudolnych rządów syna Iwana Groźnego, Fiodora, władzę w Rosji sprawował pochodzący ze średniej szlachty Borys Godunow, który po rychłej śmierci cara i zamordowaniu jego młodszego brata Dymitra, ogłasza się carem. Godunow prowadzi ostrą walkę z feudałami, ale jednocześnie związawszy się ze szlachtą i popierając jej interesy klasowe, zaostrza poddaństwo chłopów. To powoduje wystąpienie przeciwko niemu zarówno możnowładców, jak i chłopów. Tę sytuację wyzyskują panowie polscy (Wiśniowieccy z województwa kijowskiego i Jerzy Mniszech, wojewoda sandomierski), którzy poparłszy tzw. Dymitra Samozwańca, podającego się za ocalałego syna Iwana Groźnego, zdobywają Moskwę i po śmierci Borysa Godunowa, osadzają Dymitra na tronie rosyjskim w roku 1605. W roku 1606 wybucha w Moskwie powstanie ludowe, podczas którego zamordowano Dymitra i wymordowano załogę polską na Kremlu. Bojarzy osadzają na tronie Wasyla Szujsklego.



1605 - 27.IX

Bitwa pod Kircholmem. Szwedzi usiłują zdobyć Rygę. Przerywają oblężenie na wieść, ze zbliża się odsiecz pod wodzą Chodkiewicza, i ruszają na jej spotkanie. Wojska polskie odnoszą wspaniale zwycięstwo. Polska odzyskuje całe Inflanty.



1605

Śmierć Jana Zamoyskiego kanclerza i hetmana wielkiego koronnego, humanisty, protektora pisarzy, założyciela Akademii Zamoyskiej.



1606

Rokosz Zebrzydowskiego. Stronnictwo dworskie wnosi na sejm projekty reform - zwiększenia i reorganizacji armii stałej oraz przeprowadzania uchwał w sejmie większością głosów. W obawie, że uchwały te mogą służyć niepopularnej polityce zagranicznej Zygmunta III (zbliżenie do Habsburgów, wojna o odzyskanie tronu szwedzkiego), opozycja przeciwstawia się temu i zwołuje zjazd szlachty do Stężycy, a następnie do Lublina, domagając się w imię obrony przywilejów szlacheckich wypowiedzenia posłuszeństwa królowi. Na czele rokoszu staje Mikołaj Zebrzydowski, wojewoda krakowski.



1607

Zbrojne starcie rokoszan ze zwolennikami króla pod Guzowem (w pobliżu Radomia). Wojska królewskie pod dowództwem Stanisława Żółkiewskiego i Karola Chodkiewicza zwyciężają rokoszan. Licząc się jednak z burzliwymi nastrojami wśród szlachty, sejm uchwala w roku 1609 powszechną amnestię dla rokoszan i potwierdza wolność i nienaruszalność elekcji.



1607 - 1610

Udział Polaków w akcji drugiego Samozwańca. Sytuacja w Rosji skłania niektórych magnatów polskich do wysunięcia drugiego Samozwańca. Rzekomo cudownie ocalony Dymitr znajduje poparcie różnych awanturników, wśród nich i Polaków. Zdobywa on znaczne tereny kraju i próbuje opanować Moskwę. Tymczasem Szujski uzyskuje pomoc szwedzką i powoli opanowuje sytuację na terenach zajętych przez Samozwańca. W 1609 roku Rzeczpospolita podejmuje zbrojną interwencję przeciwko Rosji w obawie porozumienia rosyjsko-szwedzkiego. Wojska polskie oblegają Smoleńsk (zob. rok 1604-1606).



1607

Wyprawa Stefana Potockiego na Mołdawię. Była to jedna z wielu wypraw magnatów, posiadających olbrzymie latyfundia na Ukrainie i dążących do opanowania Mołdawii. Wyprawy te nie osiągnęły celu, a coraz bardziej zaostrzały stosunki z Turcją (zob. rok 1509, 1510 i 1600).



1609

Wojna w Inflantach. Chodkiewicz zdobywa Parnawę. Równocześnie okręty polskie niszczą eskadrę szwedzką w porcie bałtyckim Salis. Wojna w Inflantach przygasa na kilka lat, gdyż obie strony angażują się w konflikt rosyjski (zob. rok 1607-1610).



1609 - 1611

Zdobycie Smoleńska przez wojska polskie (zob. rok 1607-1610).



1610 - 4.VII

Zwycięstwo Żółkiewskiego pod Kłuszynem; wojska rosyjskie zdążające na odsiecz Smoleńska ponoszą klęskę.



1610 - 1612

Interwencyjna wojna Polski przeciw Rosji. Po bitwie pod Kłuszynem Żółkiewski wyrusza na Moskwę. Możnowładztwo rosyjskie, obawiając się przejęcia tronu przez Samozwańca, usuwa z tronu Szujskiego i zawiera układ z Żółkiewskim. Na mocy tego układu Władysław (syn Zygmunta III) uznany zostaje carem, a załoga polska obsadza Kreml. Wobec tego, że Zygmunt, pragnąc korony rosyjskiej dla siebie, układu nie potwierdził, Żółkiewski opuszcza Moskwę. Wzmaga się opór społeczeństwa rosyjskiego przeciw interwencji. Pospolite ruszenie z udziałem mieszczan, szlachty, kozaków kieruje się pod Moskwę. Odpiera ono oddziały Chodkiewicza idące z odsieczą załodze polskiej w Moskwie. Załoga ta kapituluje 22 października 1612 roku. Wkrótce sobór rosyjski wybrał carem Michała Romanowa, który zyskał uznanie w całym kraju (zob. rok 1607-1610).



1611 - 5.XI

Sejm uchwala, mimo protestów stanów pruskich, przeniesienie lenna pruskiego na wypadek wymarcia Hohenzollernów w Prusach Książęcych na linię Hohenzollernów brandenburskich. Krok ten, spowodowany zaangażowaniem się Polski w sprawy wojny domowej w Rosji i w konflikt ze Szwecją, przyczynił się do zacieśnienia związku Prus z Brandenburgią, co zagroziło w przyszłości swobodnemu dostępowi Polski do morza.



1613

Przymierze polsko-austriackie, zapewniające obu stronom wolność zaciągów wojskowych i wzajemną pomoc w razie buntu poddanych przeciw panującemu.



1615

Nowa wyprawa na Mołdawię (magnatów Michała Wiśniowieckiego i Samuela Koreckiego) zakończona niepowodzeniem, podobnie jak poprzednie (zob. rok 1600).



1617

Szwecja wznawia działania wojenne przeciw Polsce.



1617 - 1618

Wyprawa królewicza Władysława na Moskwę po koronę carską (zob. rok 1610-1612). Wojska polskie nie zdołały opanować Moskwy. Podjęto rokowania pokojowe.



1618

Objęcie lenna pruskiego przez linię elektorską Hohenzollernów po śmierci ostatniego Hohenzollerna z linii pruskiej. (Na podstawie uchwały sejmu polskiego z 1611 roku zob. rok 1611).



1619 - 3.I

Rozejm deuliński (dywiliński) z Rosją zawarty na 14,5 lat. Ziemie: smoleńska, czernichowska i siewierska pozostają przy Polsce. Zawarcie rozejmu oznaczało w praktyce wyrzeczenie się przez Polskę planu podboju Rosji.



1619 - 1620

Udział nieregularnych oddziałów wojskowych, tzw. Lisowczyków (dowódca Lisowski), w początkowej fazie wojny 30-letniej. Zostały one wysłane przez Zygmunta III, który popierał Habsburgów, a wobec oporu sejmu nie mógł przystąpić oficjalnie do wojny.



1620 - X

Klęska pod Cecorą (nad Prutem). Wyprawa hetmana wielkiego koronnego, Żółkiewskiego, do Mołdawii w celu objęcia wbrew Turcji opieki nad hospodarem Grazzianim. Turcy zadają wojskom polskim klęskę pod Cecorą; w bitwie tej ginie Żółkiewski. Wielu ze starszyzny polskiej dostaje się do niewoli. Jednocześnie Tatarzy niszczą znaczne połacie Podola, Wołynia i Rusi Czerwonej. Klęska pod Cecorą zachęca Turków do wyprawy na Polskę.



1621 - 25.IX

Szwedzi zdobywają Rygę.



1621 - 9.X

Obrona Chocima i pokój z Turcją. Siły tureckie ruszają na Polskę. Wojska polskie pod dowództwem hetmana Chodklewicza zgrupowały się pod nadniestrzańskim zamkiem w Chocimiu. Prawie połowę sił polskich stanowili Kozacy pod wodzą atamana Piotra Konaszewicza Sahajdacznego. Wyprawa turecka wobec bohaterskiej obrony wojsk polskich i kozackich doznaje niepowodzenia. Szerzące się w obozie choroby zakaźne i trudności w zaopatrzeniu armii zmuszają Turków do układów. Zawarty pokój ustala granice na Dniestrze, nie rozstrzyga jednak zasadniczych sporów polsko-tureckich. Podczas bitwy chocimskiej zmarł hetman Chodkiewicz, jeden z najznakomitszych dowódców w dawnej Polsce.



1622

Rozejm mitawski (w Mitawie - dzisiejszej Jelgawle, na Łotwie). Szwedzi zatrzymują Rygę i Parnawę i faktycznie kontrolują całe Inflanty.



1625 - VI

Wojna o ujście Wisły i niezależność gospodarczą Polski. Szwecja wznawia działania wojenne i zajmuje Dorpat (zob. rok 1617).



1626

Szwecja zdobywa porty w Prusach Książęcych i Królewskich, doprowadzając w ten sposób do sparaliżowania akcji Polski w Inflantach oraz do uzyskania przewagi w handlu morskim w tym rejonie Bałtyku.



1627 - 28.XI

Bitwa morska w Zatoce Gdańskiej pod Oliwą między flotą polską a szwedzką, zakończona zwycięstwem Polaków. Szwedzi odstępują od blokady Gdańska.



1628 - 1629

Wyprawy kozackie na Krym przeciw Tatarom. Wyprawy te, nie poparte odpowiednimi siłami polskimi, załamują się. Trudność przeprowadzania wypraw na Krym wynika stąd, że szlak ten prowadził przez bezludne Dzikie Pola.



1629 - 27.VI

Bitwa pod Trzcianą. Wycofujące się z Kwidzynia wojska Gustawa Adolfa zostają zaatakowane przez oddziały polskie oraz austriackie, będące wówczas w służbie polskiej, i ponoszą dotkliwą klęskę. Polska rozpoczyna w ten sposób walkę o odzyskanie utraconych terenów nadmorskich.



1629 - 26.IX

Rozejm ze Szwecją w Starym Targu, czyli Altmarku (niedaleko Sztumu). W rękach Szwedów pozostają wszystkie porty pruskie oprócz Pucka, Gdańska i Królewca. Ponadto zatrzymują oni znaczną część Inflant na północ od Dźwiny. Uzyskują również prawo pobierania części ceł z handlu polskiego.



1630

Powstanie kozacko-chłopskie na Ukrainie pod wodzą Tarasa Fedorowicza. Kozacki zryw powstańczy znajduje poparcie wśród chłopów ukraińskich. Nie przybiera jednak większego zasięgu. Hetman Stanisław Koniecpolski narzuca Kozakom ugodę przyznającą im drobne korzyści (jak np. podniesienie do 8000 liczby kozaków rejestrowych, tj. pobierających stały żołd i mających pewne przywileje). Sytuacja na kresach wschodnich nie ulega zmianie.



1632 - 30.IV

Śmierć Zygmunta III.



1632 - 1648

Panowanie Władysława IV (syna Zygmunta III Wazy).



1632 - 1634

Wojna z Rosją. Wojska rosyjskie oblegają bezskutecznie Smoleńsk. Wojna kończy się pokojem w Polanowie (27.V.1634 roku), który potwierdza warunki rozejmu dywilińskiego (zob. rok 1619). Polska zatrzymuje ziemie: smoleńską, czernichowską i siewierską. Władysław IV rezygnuje z pretensji do tronu rosyjskiego.



1633

Wyprawa turecka na Polskę. Turcy wkraczają na terytorium polskie pod Kamieńcem Podolskim. Wojska polskie pod wodzą hetmana Stanisława Koniecpolskiego odpierają najazd. Pertraktacje w latach 1634-1635 doprowadzają do przyjęcia obustronnych zobowiązań pokojowych; w sprawie Kozaków i Tatarów powzięto postanowienia co do kontroli, która miała uniemożliwić im podejmowanie agresywnych kroków.



1635

Oficjalne wznowienie hierarchii prawosławnej w Polsce. Władysław IV popiera na Ukrainie działanie unii. Pozwala jednak na umocnienie prawosławnej hierarchii kościelnej, uznając ją oficjalnie, oraz zezwala na zakładanie szkół prawosławnych, zwrot prawosławny wielu cerkwi itp.



1635 - 12.X

Rozejm sztumski (w Sztumie) ze Szwecją. Szwedzi wycofują swoje wojska z twierdz na wybrzeżu pruskim i rezygnują z ceł pobieranych od handlu polskiego.



1637

Śmierć Bogusława XIV ostatniego księcia zachodniopomorskiego. Zajęcie Pomorza zachodniego przez Szwecję. Wcielenie do Prus Królewskich okręgów lęborskiego i bytowskiego. Powstanie kozacko-chłopskie pod wodzą Pawluka. Zaporożcy wspierani przez chłopów i mieszczan rozpoczynają nową walkę o charakterze antyfeudalnym i narodowościowym, ponoszą jednak klęskę pod Kumejkami, tak że położenie ich nie zmienia się.



1638

Powstanie pod wodzą Ostrzanina na Zadnieprzu. Stłumione podobnie jak poprzednie (zob. rok 1591, 1594, 1630, 1637).



1638 - 1648

Tzw. "złoty pokój" na Ukrainie. Magnaci i szlachta przekonani, że Kozacy są już ostatecznie pokonani, zaczynają zakładać nowe wsie i osady i umacniać ustrój pańszczyźniano-feudalny. Rosną fortuny magnackie i szlacheckie, ale równocześnie pogarsza się coraz bardziej położenie chłopów. Określenie: "czasy złotego pokoju”.



1645

Księstwo opolsko-raciborskie dostaje się Władysławowi IV jako zastaw z tytułu należności posagowych w związku z jego pierwszym małżeństwem z córką cesarza Ferdynanda II. Pozostaje w rękach Wazów do roku 1666.



1646 - 1647

Wspólna akcja polsko-rosyjska przeciw Tatarom. Tatarzy napadają zarówno na terytoria polskie, jak i rosyjskie. Doprowadza to między Polską i Rosją do uregulowania drobnych sporów granicznych i nawiązania współpracy w celach obrony przed Tatarami (1644 roku). Wspólna akcja w 1646 roku nie przynosi zamierzonych rezultatów. W 1647 roku oba państwa zawierają układ obronny przed Tatarami.



1648

Podział Pomorza zachodniego między Szwecję i Brandenburgię. Brandenburgia otrzymuje jego część wschodnią. Było to następstwo polityki Zygmunta III i Władysława IV, którzy podczas wojny 30-letniej nie stanęli w obozie antyhabsburskim, co umożliwiłoby odzyskanie zachodniego Pomorza i Śląska. Przeszkodziła temu zarówno dynastyczna polityka Wazów, jak i polityka panów polskich, kierująca Polskę na wschód z zaniedbaniem jej żywotnych interesów na zachodzie.





Cofnij
Menu

Ubezpieczenie Olsztyn | Archiwum | Ubezpieczenie Olsztyn