Ubiory męskie we Francji i Flandrii od 1430 roku

W ubiorach męskich po 1430 roku zanikały stopniowo w kroju duże formy i kontrastowe zestawienia szczegółów na rzecz drobiazgowego wykończenia całości i ułożenia sztywnych, zawsze niezmiennych fałdów. Łączyło się to zapewne z technicznymi osiągnięciami rzemiosła krawieckiego, wpłynęło jednak ujemnie na sylwetę ubioru i jego dekoracyjne walory. Około 1430 roku rozpowszechniła się włoska moda rękawów wypychanych kulisto w górnej części, we Francji zwanych mahoitres, przez które poszerzył i podwyższył się zarys ramion i dlatego modne w tym czasie rękawy przy robe, bufiaste lub wąskie, musiały być gęsto marszczone przy wszywaniu. Spodnie ubiory, tzw. doublet, które taki wpływ wywarły na sylwetę męską, były jak i poprzednio uszyte z kilku warstw płótna lub grubej tkaniny bawełnianej, przeszywanej również w kilku warstwach z watą, i — jak to widać na miniaturach — pokryte były w całości tkaniną bawełnianą jednolicie barwioną, tzw. futaine, lub w ubiorach dworskich cienkimi tkaninami wełnianymi. Części tego ubioru, widoczne spod robe, jak kołnierz i rękawy od łokcia, były zwykle uszyte z lepszej tkaniny w innej barwie, jedwabnej lub wełnianej. W realistycznym ujęciu ubiorów w zabytkach malarstwa flamandzkiego doszywanie tkaniny innej barwy na rękawach jest czasem również widoczne przy zmianie okrycia, gdy zamiast robe z rękawami narzucony jest tylko płaszczyk kolisty, spod którego wychodzą w całej długości rękawy doublet, zawsze wąskie od łokcia i koło dłoni zapinane na guziki lub sznurowane. Według opinii P. Posta, wybitnego znawcy uzbrojenia ochronnego, wypychanie rękawów przy doublet przyjęło się około 1430 roku przede wszystkim w ubiorze, który noszono pod zbroją, a miało ono na celu ochronę ramion przed uciskaniem ich ciężkimi częściami zbroi. Z ubioru obozowego przeniosła się forma rękawów do cywilnego doublet i była lansowana przez rycerskich elegantów włoskich i dworu książąt burgundzkich. Kołnierz doublet miał około 1440 roku charakterystyczne naroża zaokrąglone i obniżone, na przodzie był rozpięty, a otwarty przód doublet był na koszuli sznurowany. Ubiór wierzchni robe występował w różnych długościach; przeciętnie długi sięgał nieco niżej kostek, tak że wychodziło spod jego brzegów wydłużone obuwie; były też ubiory do kolan lub jeszcze krótsze. Wycięcia robe koło szyi były owalne, płytkie z przodu; przy oblamowaniu ubioru około wycięcia dawano przydłużony nieco rozporek na przedzie. Moda najkrócej skrojonych robes, dochodzących do połowy uda, występuje około 1445 roku, a typowy przykład takiego ubioru podaje tytułowa miniatura pierwszego rękopisu Chroniques de Hainaut (z 1446 roku) z portretem ks. Filipa Dobrego. Wysmukła postać księcia, w czarnym, krótkim ubiorze z wzorzystego aksamitu z obszyciem z futra, odbija jednolitą barwą na tle otoczenia dworzan w jasnych, przeważnie wzorzystych ubiorach. Miniatura ta, często reprodukowana jako wybitne dzieło sztuki malarskiej i portretowej, zawiera również inne cenne szczegóły, charakterystyczne dla mody męskiej. Do starannie fałdowanych ubiorów noszono dużych rozmiarów nakrycia głowy, składające się z okrągłego wałka pokrytego tkaniną, do którego przyszyty był kaptur sukienny, starannie na stałe udrapowany i zeszyty z pozostawionym tylko luźnym, długim, szeroko skrojonym końcem (cornette), który najczęściej zwisał na ramieniu przerzucony do przodu. Wiązanie drugiego końca kaptura pod brodą występuje stale tylko w portretowych miniaturach ks. Filipa Dobrego. W latach czterdziestych przyjęło się noszenie filcowych czepców męskich, dość niskich, również pod wałkami kapturów (chaperons faconnes); czasem kaptur zdjęty z głowy okrytej czepcem zwisał na plecach podtrzymywany na przodzie ręką za długi pas sukna (cornette). Jest to poza charakterystyczna dla wielu postaci męskich około polowy XV wieku, często spotykana w dziełach malarskich tego czasu. Skrócenie ubiorów poszerzonych w ramionach osiąga największe nasilenie w modzie lat pięćdziesiątych. Spotyka się w tym czasie przeważnie rękawy rozcinane w połowie długości (manches pertuisees) i zwisające od łokcia; moda ta ma swój początek po 1430 roku. W modzie francuskiej po 1450 roku obok ubiorów bardzo krótkich noszono również i nadmiernie długie. Fryzura męska uległa po 1450 roku również zmianie; włosy okrągło strzyżone i podgolone nosili jeszcze z przyzwyczajenia tylko ludzie starsi, młodzi natomiast mieli fryzury coraz dłuższe; w latach sześćdziesiątych starannie trefione loki sięgały aż do ramion. Ubiory tego okresu w miniaturach rękopisów francuskich mają wiele szczegółów przesadnych i wyszukanych: należy do nich bardzo wysokie nakrycie głowy, które wywodzi się od niskiego czepka, początkowo mocno nasadzonego na głowę. Przy długich, wlokących się ubiorach wydłużano również nadmiernie rękawy, a równocześnie modne były także krótkie płaszczyki dochodzące do bioder. Fryzury dworskich elegantów były strzyżone, z długą grzywką nad czołem i nieco tylko skrócone z boków, z tyłu natomiast spadały na kark i niski kołnierzyk ubioru spodniego. W tym stylu ubioru męskiego obuwie było bardziej wydłużone. Do 1480 roku zmieniły się niektóre szczegóły długich ubiorów, jak zwężone rękawy, i pojawiły się rozcięcia w obcisłej górnej części rękawów. W krótkich ubiorach pojawił się nowy typ okrycia luźnego, tzw. journade, noszonego przeważnie przez służbę, gońców, posłańców. Ze względu na krótkość ubiorów wprowadzony został w ostatnich latach XV wieku inny krój spodni, z dodatkiem tzw. braguette, tj. trójkątnego wykończenia spodni na przedzie. Przy ubiorach męskich noszone były na pasku torebki, zwykle niewielkich rozmiarów; większe torby brano do polowania konno z sokołem. Po 1480 roku obuwie męskie stopniowo traciło na długości. Moda skróconego obuwia najwcześniej wystąpiła we Francji i we Włoszech: w innych krajach, jak np. w Niemczech i w Polsce, wydłużone kształty trzewików utrzymywały się znacznie dłużej. Spotkać je można jeszcze w dziełach sztuki z pierwszych dwudziestu lat XVI wieku. W ostatnich latach XV wieku i w początku XVI wieku zaczął się stopniowy odwrót mody od obcisłych i krótkich ubiorów, co daje się zauważyć w miniaturach zdobiących rękopisy francuskie tego czasu. Zarówno w męskich, jak i kobiecych ubiorach zaznacza się rozluźnienie w kroju samej sukni i jej rękawów i zupełne zaniechanie wysokich nakryć głowy. Przeważną część długich i krótszych ubiorów męskich nosi się bez przepasania. Suknie opadają w licznych, zupełnie swobodnych fałdach. W wytwornych dworskich przykładach tych okryć i sukni kobiecych, używane barwne i wzorzyste tkaniny mają ornamenty o dużych raportach; są to często adamaszki lub aksamity genueńskie z ciemnoczerwonym ornamentem stylizowanych ostów i schematu pięciolistnej róży na złotolitym tle. Wzajemne oddziaływanie i zapożyczenie motywów w modzie włoskiej i francuskiej w XV wieku przyczyniło się zapewne do ostatnich przemian widocznych w ubiorach francuskich przypadających na okres panowania Karola VIII, jego wyprawy do Włoch dla zdobycia Neapolu w 1495 roku i na lata walk Francuzów o zdobycie księstwa Mediolanu za rządów Ludwika XII (1499—1500). Poza aktualną modą wytworzył się w XV wieku groteskowy ubiór błaznów i wesołków, który w podobnej formie występował na różnych ówczesnych dworach książęcych. Trefnisie dworscy już w XIV wieku mieli za zadanie rozweselanie swymi żartami pana i jego gości w czasie uczt; otrzymywali za swoje usługi wynagrodzenie i odzież, która w XIV wieku miała już odrębny, lecz nieustalony charakter. Właściwy ubiór błazeński wytworzył się w drugiej połowie XV wieku. Wizerunki błaznów znaleźć można dość często w rękopisach francuskich, jak również w drzeworytach w Navis stultorum Sebastiana Brandta, Bazylea 1497. Wspólną cechą wariantów ubioru jest kaptur z oślimi uszami zakończonymi dzwonkami; często również występuje w ubiorze podział na dwie barwy, z których jedna zwykle jest żółta. Charakterystycznym zwyczajem u błaznów w XV wieku było kierowanie żartobliwej przemowy do krótkiego berełka, zakończonego roześmianą maską, zwanego marotte. Czasem berełko błazeńskie z główką otrzymywało pstry ubiór lalki. W drugiej połowie XVI wieku zwyczaj trzymania błaznów zaczął na dworach zachodnich zanikać, ponieważ uważano ich rolę za ubliżającą godności ludzkiej. W Hiszpanii na dworze królewskim jeszcze w XVII wieku malował Velazquez portrety dworskiego błazna i karłów, odzianych jednak w ozdobne dworskie ubiory. Również na dworach książęcych w Niemczech utrzymał się w XVI wieku i nawet dłużej urząd nadwornego wesołka. Wśród ubiorów XV wieku pozostawały bez zmiany długie ubiory dworu królewskiego, używane w czasie uroczystości koronacyjnych, tzw. habits royaux, jak również długie ubiory znane pod nazwą garnache, noszone przez sędziów w czasie sprawowania funkcji urzędowych. W długich, poza zasięgiem mody będących ubiorach chodzili również lekarze i nadworni astrologowie. Nadawała się do tego moda długich ubiorów nie przepasanych z ostatnich lat XV wieku, którą przyjęli również profesorowie ówczesnych uniwersytetów i poważni bakałarze. W ikonografii kompozycji religijnych XV wieku spotykamy często postać kata, czasem z pomocnikami. W pełnych realizmu obrazach flamandzkich, a szczególnie niemieckich z II połowy XV wieku, nadawano tym postaciom odrażający wygląd; nawet w rysach twarzy starano się podkreślić ich okrucieństwo. W odzieży katów jednak ustalił się powtarzany schemat ubiorów wytwornych, uszytych według ostatniej mody. Ze względu na większą swobodę ruchów przy wykonywaniu swych funkcji kat występuje zawsze tylko w ubiorze spodnim, tj. w doublet i spodniach. Dla wygody często nogawice są w tyle opuszczone, a przy spodniach zeszytych część tasiemek lub rzemyków jest rozwiązana. Dzięki temu zwyczajowi przedstawiania w malarstwie ponurej postaci kata, który w ówczesnym wymiarze sprawiedliwości był opłacanym przez miasto funkcjonariuszem, znane są wszelkie odmiany kroju i wykończenia ubiorów, które zwykle były w ubiorze cywilnym przykryte. Pogarda i odraza, z jakimi społeczeństwo średniowieczne odnosiło się do funkcji kata, obejmowały także członków jego rodziny; w Niemczech kobiety należące do rodziny kata musiały nosić żółty welon okrywający głowę.



Robe - 1430 rok

Robe - 1445 rok


Cofnij
Menu

Ubezpieczenie Olsztyn | Archiwum | Ubezpieczenie Olsztyn